Newyddion

Yn yr erthygl hon, mae Matthew Thomas o Brifysgol Metropolitan Caerdydd yn myfyrio ar sut y gellir ymgorffori creu lleoedd mewn addysg bensaernïol i baratoi myfyrwyr yn well ar gyfer ymarfer.

Wrth symud o ymarfer pensaernïol i addysg, roeddwn i’n ymwybodol iawn o’r bwlch a drafodir yn aml rhwng prifysgol ac ymarfer. Yr hyn sydd dod i’r amlwg yw sut mae myfyrwyr yn canfod rôl y pensaer i ddechrau: sut maen nhw’n deall cyd-destun, yn fframio problemau dylunio, ac yn ymdrin â phensaernïaeth fel dylunwyr sy’n dod i’r amlwg.

Un cysyniad a oedd yn sylfaenol yn ymarferol, ond eto’n absennol i raddau helaeth o eirfa gynnar myfyrwyr, yw creu lleoedd. Mae myfyrwyr yn cyrraedd heb fawr o ddealltwriaeth perthynas uniongyrchol rhwng cyd-destun ffisegol, hanesyddol a chymdeithasol a chreu pensaernïaeth ystyrlon. Mae gwaith dylunio cynnar yn aml yn trin yr adeilad fel gwrthrych ynysig ‘sy’n arnofio ar dudalen neu sgrin wen’ sydd wedi’i ddatgysylltu oddi wrth ei amgylchoedd. Oni bai ei fod yn cael ei drin yn uniongyrchol, mae creu lleoedd mewn perygl o gael ei ddeall fel cyfeiriad academaidd haniaethol yn hytrach na phroses ddylunio weithredol a phrif ysgogydd naratif pensaernïol.

Mae Siarter Creu Lleoedd Cymru yn darparu fframwaith clir ac ymarferol ar gyfer mynd i’r afael â’r bwlch hwn. Mae’n galluogi myfyrwyr i ddadansoddi safleoedd yn drylwyr, datblygu cynigion â phwrpas, a phrofi syniadau yn erbyn amodau trefol go iawn, gan seilio creu lleoedd o fewn cyd-destun statudol a pholisi. Am y rheswm hwn, mae’r Siarter Creu Lleoedd wedi dod yn offeryn ymgorfforedig yn rhaglen BA Pensaernïaeth ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd, yn hytrach na rhywbeth y cyfeirir ato’n ôl-weithredol.

Mae’r dull hwn hefyd wedi’i lywio gan fy mhrofiad mewn ymarfer pensaernïol, lle’r oedd llwyddiant hirdymor prosiectau wedi’i lunio llai gan adeiladau ynysig a mwy gan sut y cyfrannodd pensaernïaeth at strydoedd, mannau cyhoeddus, patrymau symud a bywyd bob dydd. Mae trosi’r ddealltwriaeth hon i addysgu mewn stiwdio wedi golygu sicrhau nad yw creu lleoedd yn cael ei addysgu fel pwnc ar ei ben ei hun, ond fel y sylfaen ar gyfer meddwl dylunio.

Cyflwynir y Siarter Creu Lleoedd ar ddechrau pob prosiect ac mae wedi’i hymgorffori’n uniongyrchol yn y briff dylunio. Mae myfyrwyr yn dechrau gyda dadansoddiad safle strwythuredig ac astudiaethau ardal sy’n blaenoriaethu pobl, symudiad, hunaniaeth a’r parth cyhoeddus cyn ystyried ffurf bensaernïol. Gan ddefnyddio ‘Zine’ Dadansoddi Safleoedda gynlluniwyd yn bwrpasol, mae myfyrwyr yn ymchwilio i gerddedadwyedd, patrymau gweithgaredd, hinsawdd, ymylon, tirnodau a seilwaith cymdeithasol, gan dynnu cysylltiadau rhwng amodau ffisegol a phrofiad byw. Mae hyn yn sicrhau bod cynigion yn deillio o ddealltwriaeth o le, yn hytrach na chael eu gorfodi arno.

Dilynir dadansoddiad yn gyflym gan dasg Ymateb i Safle, sy’n gofyn i fyfyrwyr drosi arsylwadau yn fwriadau gofodol. Chwe egwyddor Siarter Creu Lleoedd: Defnyddir Pobl a Chymuned, Symudiad, Parth Cyhoeddus, Lleoliad, Cymysgedd o Ddefnyddiau a Hunaniaeth yn benodol fel gyrwyr cysyniadau. Rhaid i fyfyrwyr fynegi sut mae eu cynigion yn atgyfnerthu rhwydweithiau symud, yn cefnogi lles cymunedol, yn actifadu ymylon ac yn cyfrannu’n gadarnhaol at y parth cyhoeddus.

Mae modelu ffisegol yn chwarae rhan allweddol. Mae myfyrwyr yn cynhyrchu nifer o fodelau màs syml sy’n cael eu gosod o fewn model cyd-destun safle a rennir a gedwir yn barhaol yn y stiwdio. Mae adolygu cynigion ar y cyd yn annog trafodaeth ynghylch graddfa, amgáu, athreiddedd a graen trefol, gan atgyfnerthu’r syniad bod creu lleoedd yn berthynasol: mae pob prosiect yn effeithio ar y cyd-destun ehangach, nid dim ond ei ôl troed ei hun.

Caiff dysgu ei ddyfnhau ymhellach trwy weithdai grŵp strwythuredig. Cyn adborth gan y tiwtor, mae myfyrwyr yn trafod eu dyluniadau gyda chyfoedion trwy adrodd y profiad o’r lle. Maen nhw’n ‘cerdded’ y grŵp o’r adeg y maent yn mynd a dod, drwy’r parth cyhoeddus, i mewn i’r adeilad a thrwy fannau allweddol, gan ystyried gwahanol ddefnyddwyr ac amseroedd o’r dydd. Mae’r broses hon dan arweiniad cyfoedion yn profi syniadau trwy ddealltwriaeth a rennir ac yn cryfhau rhesymeg brofiadol pob cynnig.

Drwy ymgorffori Siarter Creu Lleoedd Cymru mewn tasgau, modelau a thrafodaethau, mae myfyrwyr yn dysgu ymarfer creu lleoedd yn hytrach na chyfeirio ato yn unig. Maent yn meithrin iaith gyffredin ar gyfer trafod ansawdd lle, hyder wrth esbonio penderfyniadau dylunio mewn termau dynol, a dealltwriaeth o bensaernïaeth fel gweithred ddinesig; un sy’n llunio bywyd cymdeithasol, symudiad a hunaniaeth dros amser.

Fel mae Jan Gehl yn ei ddatgan: “Bywyd yn gyntaf, yna gofodau, yna adeiladau — nid yw’r ffordd arall byth yn gweithio.”